معمار آرزوها ; زمان معمار است

واژه محراب در کتابهاى لغت،‌به معنى «شریفترین جاى نشیمن» و «شریفترین جاى مسجد» آمده است. همچنین به معانی- صدر مجلس، بهترین جاى خانه، بیشه‌اى که ماواى شیر باشد و دلیر در جنگ هم آمده!

در معمارى اسلامى محراب تورفتگى وسط دیوار شبستان است که در جهت مکه واقع شده است و قبله را نشان می‌دهد. امام جماعت در آنجا می‌ایستد و نمازگزاران پشت سر او به تبعیت از او رو به قبله نماز می‌گزارند. این عنصر معمارى از زمان ولیدبن‌عبدالملک خلیفة اموى به بناى مسجد الحاق شد. محراب احتمالاً از دوره‌هاى قبل از اسلام وجود داشته و جهت نیایش مؤمنان بوده است، چنانچه در قرآن آمده که حضرت مریم (س) در محراب به عبادت خدا می‌پرداخت. «براى دریافت مظهریت محراب در آداب نیایش اسلامی باید ریشة آن را در قرآن کریم یافت. این واژه به تنهایى به مفهوم «پناهگاه» است. قرآن مجید بویژه این واژه را در توصیف نهانگاهى در معبد اورشلیم آورده است که در آن مریم عذرا براى انزوا گرفتن و دعا درآمد، و فرشتگان به او روزى می‌رسانیدند». 

در واقع قلب مسجد، محراب است و آن از لحاظ شکل به چراغى شباهت دارد که بر محل نیایش نورافشانى می‌کند و با نور خود جهت کعبه و سمت خدا را در ظلمات جهل و نادانى و غفلت زدگى می‌‌نمایاند.

«بسیاری از کهن‌ترین زاویه‌هاى نیایش با سقفى به شکل صدف دریایى آراسته شده‌اند. این موتیف در هنر هلینستى بوده است، اما راه یافتن آن به هنر اسلامى ممکن نمی‌گشت مگر آنکه متضمن مفهومى معنوى بوده باشد. صدف با مروارید وابسته گرفته شده است و مروارید خود یکی از مظاهر اسلامى «کلام خدا» است. بنا بر فرمودة پیامبر اکرم (ص) جهان از مروارید سفیدى پدیدار شد. صدفى که مروارید را در میان گرفته باشد، مانند «گوش» دل است که «کلام خدا» را می‌شنود، در واقع در محراب است که کلام خدا پیدا می‌شود».

محراب تزیینی‌ترین بخش مسجد است. باشکوهترین هنر نماییها در این محدودة کوچک صورت گرفته است. انواع گچبری، کاشیکاری، انواع خطوط تزیینى و نقوش گیاهى و کتیبه‌هاى قرآنى در آن پدید آمده است.

محراب نیز، عنصرى است که توسط هنرمندان مسلمان با الهام از قرآن و تأثیرپذیرى از سنتهای قبل از اسلام، وارد مسجد شد و به آن معنایى ملکوتى بخشید. محراب، مکان قبله، علامتى رو به سوى کعبه، مطلوب و مقصود دل مردم عاشق و نیایشگر واقعى است. محراب محل حرب، جنگیدن، در واقع پلیدیهاى هواى نفس در این مأواى شیر قرار می‌گیرد و شایستگى امام شدن و رهبرى کردن جماعت را می‌یابد و چراغ هدایتى می‌شود که بر راه جماعت پشت سر خود نورافشانى می‌‌کند. نیایشگر در مقام امام، کلام الهى را منعکس می‌سازد و جماعت با اقتداى به او، به طنین کلام حق گوش جان می‌سپارند و با تبعیت از امام، اطاعت امر خداى را گردن می‌‌نهند.

محراب دریچه است، دریچه‌اى رو به بهشت روحانی، که نیایشگر مؤمن بعد از پیکار با شیطان و پیروز شدن بر آن، از این دریچه به عالم الهى سفر می‌کند و اگر جاى محراب کوچک است و به اندازة ایستادن یک نفر، چه جاى تعجب است که مؤمنان راستینى که با شیاطین به پیکار برمی‌خیزند و موفق به مشاهدة جمال دوست می‌گردند اندک‌‌اند....